Các nhà tâm lý học phát triển từ lâu đã quan tâm đến việc cha mẹ ảnh hưởng như thế nào đến sự phát triển của trẻ. Tuy nhiên, việc tìm ra mối liên hệ nhân - quả thực tế giữa hành động cụ thể của cha mẹ và hành vi sau này của con cái là rất khó.
Một số trẻ em được nuôi dưỡng trong những môi trường khác nhau hoàn toàn có thể có tính cách giống nhau khi trưởng thành. Ngược lại, những đứa trẻ ở chung nhà và được nuôi dưỡng trong cùng một môi trường có thể lớn lên với những tính cách khác biệt.
Bất chấp những thách thức này, các nhà nghiên cứu cho rằng có mối liên hệ giữa các phong cách nuôi dạy con cái và sự phát triển nhận thức cũng như hành vi của trẻ khi trưởng thành.
Vào những năm 1960, nhà tâm lý học Diana Baumrind đã thực hiện một nghiên cứu trên hơn 100 trẻ em ở độ tuổi mẫu giáo. Vị chuyên gia này sử dụng các phương pháp như quan sát tự nhiên, phỏng vấn phụ huynh và các cách thức nghiên cứu khác nhau. Thông qua đó cô đã xác định được một số khía cạnh quan trọng trong việc nuôi dạy con cái.
Những khía cạnh này bao gồm: kỷ luật, sự ấm áp và nuôi dưỡng, phong cách giao tiếp, kỳ vọng về sự trưởng thành và kiểm soát. Dựa trên những khía cạnh này, Baumrind gợi ý rằng phần lớn các bậc cha mẹ thể hiện một trong ba phong cách nuôi dạy con cái khác nhau. Nghiên cứu sau đó của Maccoby và Martin đã đề xuất thêm một phong cách nuôi dạy con thứ tư. Mỗi phong cách đều có những ảnh hưởng khác nhau đến hành vi của trẻ.
4 phong cách nuôi dạy con cái phổ biến
Độc đoán
Trong phong cách nuôi dạy con cái này, trẻ phải tuân theo những quy tắc nghiêm ngặt do cha mẹ đặt ra. Việc không tuân theo các quy tắc như vậy thường dẫn đến hình phạt. Các bậc cha mẹ thường không giải thích lý do đằng sau những quy tắc. Nếu được yêu cầu giải thích, thì họ có thể chỉ trả lời: "Bởi vì bố/ mẹ đã nói như vậy rồi".
Phong cách nuôi dạy con cái cứng nhắc này thường nương theo quan điểm "thương cho roi cho vọt" (Ảnh: Shutterstock).Phụ huynh theo phong cách nuôi dạy độc đoán không đáp ứng nhiều nguyện vọng của con cái. Thay vào đó, họ mong đợi con cái cư xử tài giỏi và không mắc lỗi, nhưng rất ít định hướng về những gì trẻ nên làm hoặc tránh trong tương lai. Nếu trẻ mắc sai lầm sẽ bị trừng phạt khá nghiêm khắc, chính đứa trẻ cũng không thể hiểu mình đã làm gì sai.
Baumrind cho rằng, những bậc cha mẹ này "muốn con cái vâng lời tuyệt đối và hướng tới địa vị, đồng thời mong đợi mệnh lệnh của họ được thực hiện mà không cần giải thích".
Quyết đoán
Tương tự phong cách độc đoán, những bậc cha mẹ theo phong cách nuôi dạy con quyết đoán cũng thiết lập các quy tắc và hướng dẫn để con cái tuân theo. Tuy nhiên, phong cách nuôi dạy con này dân chủ hơn.
Cha mẹ quyết đoán giao tiếp thường xuyên với con cái, lắng nghe và xem xét những suy nghĩ, cảm xúc và ý kiến của con. Họ mong đợi nhiều điều ở con cái, đồng thời cũng mang đến sự ấm áp, phản hồi kịp thời và hỗ trợ thỏa đáng cho trẻ.
Khi trẻ không đạt được sự kỳ vọng, họ sẽ dạy dỗ và tha thứ chứ không trừng phạt (Ảnh: Shutterstock).
Baumrind cho biết, những bậc cha mẹ này "giám sát và truyền đạt các tiêu chuẩn rõ ràng cho hành vi của con cái họ. Họ quyết đoán, nhưng không xâm phạm và hạn chế. Phương pháp kỷ luật của họ là hỗ trợ thay vì trừng phạt. Họ muốn con cái mình trở thành người quyết đoán, có trách nhiệm với xã hội và bản thân, biết tự điều chỉnh và hợp tác".
Sự kết hợp giữa kỳ vọng và hỗ trợ này giúp con cái phát triển các kỹ năng như độc lập, tự chủ và tự quản lý bản thân.
Dễ dãi
Kiểu nuôi dạy này đôi khi bị coi là nuông chiều, bởi các bậc cha mẹ thường rất ít đưa ra yêu cầu với con cái. Họ hiếm khi trừng phạt trẻ vì họ có kỳ vọng tương đối thấp với sự trưởng thành và tự chủ của chúng.
Phụ huynh nuông chiều nuôi dưỡng và giao tiếp với con cái của họ, thường mang tư cách của một người bạn hơn là cha mẹ (Ảnh: Shutterstock).Theo Baumrind, những bậc cha mẹ dễ dãi "đáp ứng nhu cầu của con nhanh hơn là đòi hỏi. Họ là mẫu người không quá truyền thống và khoan dung. Họ không đòi hỏi những hành vi trưởng thành mà cho phép trẻ tự điều chỉnh và tránh đối mặt với các vấn đề".
Không can thiệp
Đây là phong cách thứ tư mà nhà tâm lý học Eleanor Maccoby and John Martin đã đề xuất, đó là nuôi dạy không để tâm hoặc bỏ bê. Phong cách làm cha mẹ này có đặc điểm là ít kỳ vọng vào con cái, khả năng đáp ứng thấp và rất ít giao tiếp.
Những bậc cha mẹ này đáp ứng các nhu cầu cơ bản của đứa trẻ như đồ ăn, nơi ở nhưng lại tách rời khỏi cuộc sống của con mình. Họ không tham gia hướng dẫn, lên kế hoạch, đặt ra các quy tắc hay thậm chí là không hỗ trợ chúng.
Trong những trường hợp cực đoan, những bậc cha mẹ này thậm chí có thể từ chối hoặc bỏ bê nhu cầu của con cái (Ảnh: Shutterstock).